Adı Üzerin(d)e

Hatırladıkça daha çok şey hatırlayacağımı hatırlayıp rahatlıyorum.

Patlıcan Tatlısı Üzerine

Reddetmek istemiyorum. Rahatsız etmek de. İnsan rahatlıkla söyleyebilmeli karşısındakine. İnsan kendine söyleyebilmeli ne olup bittiğini. Anlamak gerek. Anlatmak gerekmese de. Ama kimi insan anlatmak ihtiyacı duyuyor anlamak için. Ama korkak olmamak gerek. Tepkiyi fazla önemsemeden içindekini dökebilmeli insan.
Saklayıp da turşu edeceğimize belki söyleyip reçel yaparız sevdiğimiz şeyleri. Belki şekeri tutmaz, belki vakti vardır, belki daha pişmelidir. Belki söyledik diye büyüsü kaçar. Belki küçücüktür nihayetinde. Belki büyütürüz söylemedikçe. Belki gerçeklikle gerçek değerini bulur. Biz yutarız, kusarız, tutarız.
Bazen en saçma iki şey uyar birbirine. Patlıcan tatlısı örneğin, hiç yediniz mi? Ben yedim. Yine yerim. Siz de yer misiniz?

Çıkrıkçılar Yokuşu Üzerine

Dil feylezofu Wang Bi'yi tanır mısınız bilmem. Ancak daha modern edebiyattan önce hatta klasik romandan önce hatta ilk romandan evvel sözcüklerin gücünü ve işlevini anlamıştı. Yahut yepyeni bir şekilde anlatmıştı. Wang Bi'ye göre imgeler anlamı, sözcükler de imgeyi anlatır. Bir anlamı ortaya koymanın en iyi yolu imgeleri kullanmaktır ve imgeler ancak sözcükler ile hayat bulur. Ancak Wang Bi bizi uyarır. gerçek anlama ulaşabilmek için imgelere yahut sözcüklere takılmaktan alıkoymalıdır kendini insan. Bu sözcük-imge-anlam zincirinde her yeni halka önceki halkayı unutturmalıdır. Ve şöyle hitap eder bizlere;
"Anlamın anlaşılması, imgelerin kıyılması koşuluna bağlı, imgelerin anlaşılması da sözcüklerin kıyılması koşuluna."
Bu durumu daha iyi açıklayabileceğimi zannetmiyorum ki niyetim de o değil zaten. Ancak halen tanımlanamamış ve muhtemelen de tam olarak açıklanamayacak bir kavram olarak şiir ve edebiyatla ilgili "bir hissiyat" sağladığını düşünüyorum bu tanımın.
İlhan Berk kitabına devam ediyorum. Kendimi yüzlerce dize ile yüklemek ve anlam yoğunluğundan bitap düşüp şiirlerin derinliğini kaybetmekten çekindiğim için parça parça okuyorum. Bugün bir şiir okudum İlhan Berk'ten ve aklıma tam da bu bahsettiğim şey geldi.

Ve yüzünü alıp çıktım. Öğleye doğruydu
Çıkrıkçılar yokuşuna yağmur yağıyordu

Ellerin ellerimde sessiz yürüyorduk ve
Kapkara bir oğlan durma bize bakıyordu

Tuhaf uzun bir sokaktı ve ben susuyordum.
Bir kız memelerini bırakıp gidiyordu

Aşıktım ve hep seni soyuyordum aklımda
Bir adam çarşıyı üstümüze kapıyordu

Kadınların kızların ardından gittim durdum
Öptüğüm yerlerin içimde durulmuyordu

Üç kez yokuşu indim çıktım boncuklar aldım
Kocaman kırmızı ağzın ki hiç bitmiyordu

Akşama doğru bir aşçı dükkanına girdim
Sana benzeyen incecik atlar geçiyordu

Sonra birdenbire büyük bir sessizlik oldu
Bu dünyadan İlhan Berk geçti dedim yürüdüm.

İlhan Berk çok yetenekli bir retorik üstadı. Ancak sözcüklerle yaptığı şey retoriği aşıyor. Wang Bi'nin tanımladığı gibi imgeler yaratıyor ve bize yapay sözcüklerden, mürekkep baskılardan yükselen gerçek bir duyguyu, içimizdeki bir anlamı göz önüne koyuyor. Bence bu çok büyük bir başarı. Başarı da değil aslında bir nimet bir kutsanmışlık kendi yarattığı dünyasında. Çünkü şu anda Bodrum'da herşeyden bihaber uyuyan ve 3 karış üstünde oynaşan böcekleri ve solan çiçekleri sayamayan bu adam aynı anda bana, yaşayan düşünen, tecrübe eden birine gerçek bir duygu anlatıyor. Çok az yazar ve şair bunu yapabilme yeteneğine- belki de şansına demeliyim- ulaşabilmiştir. Dostoyevski örneğin bunlardan biridir. İnsancıkları ilk okuduğumda o yüzden şaşırıp kalmıştım. Kitabın konusu evrensel değildi. Kitabın konusu yaşadığım hayatla uzaktan yakından ilgili değildi. Ancak kitabın sonunda yaşlı ve yalnız bir adamın ve 20'li yaşlarının başında fakir bir kızın hissettiklerini anlamamış, hissetmiştim. Hayatımda muhtemelen asla hissedemeyeceğim bir duyguyu bu uzun sakallı bunalımlı adam bana Rusça'dan çevrilmiş sözcükleriyle hissettirmişti.
İlhan Berk kelime cambazlığı yapmıyor. Kafiye ile yahut süslü sözcüklerin yarattığı saray hissiyatıyla değerlendirmiyor hayatı. Bize bir hissiyatı türlü kelimeleri ardı ardına dizerek kurguluyor. Bu aynı bir ezginin yaratılması gibi. İsimleri belli, sesleri belli birbirinden o kadar da farklı olmayan notaları yanyana dizerek bir konçerto yaratmak gibi.
Ve şiiri okuduğumda biliyordum kimsenin kimseyi bu derece sevemeyeceğini. Biliyordum o kadın kimse İlhan Berk'in dudaklarına şiir yazdığı muhtemelen okumamıştı bu şiiri. Belki de o kadın hiç varolmamıştır. Ancak aşk kavramı, benlikten kurtulma ve başka birine tamamen kendini bırakma lüksü zaten doğal olarak oluşmuyor insanın bünyesinde. Efor ve kabulleniş ve unutuş ve abartı ve körlük istiyor. Ve biz tüm bunları hayatımızın bir döneminde seve seve harcıyoruz.
İlhan Berk imgeler yaratıyor sözcükleriyle. Ve öyle imgeler ki bize sözcükleri unutturduğu gibi anlamı fısıldarken kendileri de kayboluyor.
Şimdi açıkçası daha iyi anlıyorum Cemal Süreya şiirlerini, daha iyi anlıyorum Nazım Hikmet'in neyi başardığını.
Ancak bir başka durum var ki hayatımın önemli sıkıntılarından biri olacak gibi görünüyor. Estetik duygum keskinleştikçe daha az şeyi beğenir oluyorum gün be gün. Ama düşünün bir, Wang Bi'yi dinledikten, İlhan Berk'in yaptığı şeye tanık olduktan sonra bir Gülben Ergen şarkısına nasıl tepki verebilir insan. Bu sevmemek yahut dinlememek değil. Şans eseri radyoda denk geldiğim zaman radyo frekansını değiştirene kadar maruz kaldığım 5 saniye bir nahoşluk değil, bir rahatsızlık yaratıyor. Arkadaşlarımla bir gece klubüne gittiğimde dinlediğim müzikten keyif almıyor değil acı çekiyorum çoğu zaman. Estetik duygusu keskinleşiyor keskinleşmesine ama bazen gelip de sahibini kesiyor. Sirke muhasebesi yani.

Fotoğraf: Can Esmer

Otto e Mezzo Üzerine

Zaaflarımız farkındalığımızın yetemediği ölçüde yönlendiriyor hayatımızı. Serin duruşumuzu muhafaza edemediğimiz zaman, komplekslerimiz, eksikliklerimiz dümeni ele alıyorlar. Ne olduğumuzu düşünürsek düşünelim, ne derece kontrol etmeye çalışırsak çalışalım olduğumuz insanı nihayetinde farkında olmadıklarımızın, gözden kaçırdıklarımızın sonucu oluyoruz. Hayata hazırlanmak mümkün değil, ancak yeteri kadar gözünüz açıldığında herşeyi olduğu gibi akışına bırakmak da mümkün olmuyor. Bu iki ucu da pis kokan bir yol. Bir yandan o "büyük macera" dediğimiz yaşamayı istiyoruz, ancak bunu yaparken zaaflarımızın bizi soktuğu hali de kabullenemiyoruz bazen. Neleri gözden kaçırdığımızı bir buruklukla farkediyoruz.
Birçok insan bu durumu genele yayarak kabulleniyor. "İnsan herşeye yetişemez" deyip, yaptıklarını meşrulaştırıyorlar. Muhtemelen de haklılar. Ancak ben bunu söylemeyi kendime bir türlü yediremiyorum. Bu belki kendini beğenmişlik. Belki fazla görmelik olduğumu. Ama sanki yeteri kadar uğraşırsam, yeteri kadar dikkatli olursam, en azından pişmanlık yahut eksiklik duymayacak derecede yetişebilirmişim gibi geliyor hayatın dinamizmine. Zaman zaman yetişebildiğimi de düşünüyorum ancak, bunun bir ilüzyon olduğunu çok geçmeden anlıyorum.
Zaaflarımı suçluyorum bunun için. Kendime yükleniyorum serinkanlılığımı yitirdiğimi ve büyük resmi göremediğimi düşünüp. Makro birşeyler yaşamaya çalışırken sanki mikro detaylarda takılıp kalıyorum. Şimdi düşündüğüm zaman herşeyin bir başka kerterize göre makro ve mikro olabildiğini görüyorum. Her yaşadığım şey bir şeylerden büyük ve birşeylerden küçük.
Ama ihtiyacım olan şey hiçbirşeye takılmamak. Ben her ne kadar makro olduğunu düşünsem de takıldığım şeyin, kendime hatırlatmalıyım zaman zaman çok daha makro şeylerin olabileceğini. Belki de zaaflardan sıyrılmanın yolu budur. Kafamızın, içimizin büyüttüğü şeyi basite indirgemek. Çünkü bir bütün olarak hayat öylesine karmaşık ve girift ki tek başına ele alınan her öğe her ne kadar büyük olursa olsun önemsiz kalıyor.
Fellini biliyordu bunu. Ne işlerse işlesin filmlerinde bu makro ve mikroluğu hep yansıtmıştı filmlerinde. La Strada'da evinden bir köle gibi koparılmış kız sahibinin güleryüzlü olmamasına üzülebiliyordu. Yahut kalpsiz bir adam önemsiz bulduğu birinin ölümü üzerine yıkılabiliyordu vicdanının sızısıyla.
Otto e Mezzo ise zaafların üzerine eğilerek bu makro ve mikroluğu gösteriyor bizlere. Filmi anlatmak değil niyetim. Onun hissettirdiklerini yazmak. Sanırım yapmış olduğum da bu hali hazırda.
Bir insan olarak kendimi çok garip buluyorum. Diğer insanlardan farklı olduğumu söylemiyorum. Birey olarak değil bu garipliği tüm insanlıkta görüyorum. Farklılık ve farkındalık istiyoruz kendimiz için. Aklımıza asla toz kondurmak istemiyoruz. Montaigne'in de dediği gibi, yeteneklerimizin yahut güzelliğimizin eksik olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Ancak aklımızı yetersiz bulmayız her ne kadar aptal olursak olalım. Belki de bu yüzden düşündüklerimizi destekleyecek birilerini görünce bu derece heyecanlanmamız. Benim yaptığım gibi bir filmin hissettirdikleri üzerine bir şeyler yazmak, yahut ucuz da olsa bir şiir dizesini, bir şarkı sözünü yazmak sağa sola belki de sırf kendimizi onamak için. Belki de "bu" benim zaafım. Belki de bu hepimizin zaafı..